Macrolepiota procera (Scop.) Singer

Cechy makroskopowe

Kapelusz: dorastający w skrajnych przypadkach nawet do 30 cm średnicy, początkowo kulisty lub jajowaty (gdy nierozwinięty), nastepnie poprzez wypukły aż do płaskiego, z wyraźnie zaznaczonym centralnym garbkiem o brązowej barwie; powierzchnia (oprócz części centralnej, która pozostaje cały czas gładka) pokryta brązowymi łuseczkami rozmieszczonymi na białawym tle, zawsze sucha.
Blaszki: elastyczne, barwy białej, w starszym wieku nieraz z rdzawymi plamkami, szerokie, gęsto rozstawione, nie dochodzące do trzonu.
Trzon: wysmukły i wysoki, delikatnie zwężający się w kierunku kapelusza, podstawa zakończona bulwiastym zgrubieniem, wewnatrz pusty; powierzchnia trzonu biaława lecz gęsto pokryta ochrawordzawymi lub beżowymi łuseczkami, tworzącymi charakterystyczny dla tego gatunku wzorek.
Pierścień: podwójny, łatwo przesuwający się po trzonie.
Miąższ: biały, niezmienny, o przyjemnym i delikatnym zapachu oraz łagodnym smaku, w trzonie włóknisty i łykowaty, w kapeluszu dość cienki.

Cechy mikroskopowe

Wysyp zarodników biały.
Zarodniki elipsoidalne, gładkie, o wymiarach 15-20 x 10-13 µm.

Występowanie

Gatunek uważany za pospolity, jednak w ostatnich latach obserwuję na swoim terenie znaczny spadek jego populacji. Na pewno przyczyną tego stanu rzeczy nie jest pozyskiwanie owocników przez grzybiarzy, ostatnie doniesienia o rzekomych pomyłkach z muchomorem sromotnikowym (Amanita phalloides), skutecznie odstraszają amatorów grzybobrania od jego zbierania.
Wyrasta od lata do jesieni, zazwyczaj w miejscach silnie prześwietlonych takich jak: zręby, szkółki leśne, obrzeża lasów, w trawie, a nawet na łąkach, rzadziej w głębi lasu, w miejscach cienistych. Rośnie pojedynczo lub też w grupach.

Gatunki podobne

• czubajka czerwieniejąca (Macrolepiota rachodes) - również pospolita, występująca w nieco odmiennych siedliskach bo zazwyczaj w lasach, łatwa do odróżnienia po silnie czerwieniejącym miąższu. Jadalna więc pomyłka nie jest groźna.
  W tym miejscu należałoby wspomnieć o bliźniaczo podobnej czubajce czerwieniejącej odmiany ogrodowej (Macrolepiota rachodes var. bohemica), o której kilka lat temu głośno było w mediach, posądzając ją o przyczynę niektórych poważnych zatruć. Badania jednak tego gatunku całkowicie wykluczyły taką możliwość, zaangażowali się w to również uczestnicy Bio-Forum.
• czubajka białotrzonowa (Macrolepiota excoriata) - ma zupełnie gładki, jednolicie zabarwiony trzon, osiągająca zdecydowanie mniejsze rozmiary.
• Macrolepiota venenata - w Polsce jeszcze nie znaleziona.
• czubajka beżowa (Macrolepiota mastoidea) - inaczej zwana cz. sutkowatą ze względu na obecność w centralnej części kapelusza spiczastego garbka, znacznie mniejsza od cz. kani.
• czubajka Konrada inaczej zwana czubajką gwiaździstą (Macrolepiota konradii)
• Leucoagaricus nympharum - dawniej zaliczana do czubajek (syn. Macrolepiota puellaris)
• czubajeczka ostrołuskowa (Lepiota aspera) - podobieństwo małe, ale na wszelki wypadek radzę zapoznać się z tym gatunkiem.

• nigdy do celów konsumpcyjnych nie zabieramy z lasu grzybów nieznanych, co do których rozpoznania mamy nawet najmniejsze wątpliwości.
• grzyby wyrywamy z ziemi w całości i oglądamy zawsze od spodu (blaszki, obecność pochwy, pierścień, itp), dopiero po tym możemy przystąpić do czyszczenia owocnika.
• nie zbieramy owocników zbyt młodych, których cechy nie są jeszcze wystarczająco czytelne.
• jeśli zdecydujemy sie zabrać do domu gatunki nieznane, w celu identyfikacji, pozostawiamy je w całości i umieszczamy w odrębnym pojemniku. Niektóre gatuki grzybów zawierają tak silne stężenie toksyn w owocniku, że wystarczy nieduży, odłamany kawałek aby doprowadzić do tragedii.

Wartość