Coltricia cinnamomea (Jacq.) Murrill
stułka cynamonowa
Cechy makroskopowe
Owocnik: młody w kształcie długiego lejka, w miarę wzrostu wytwarza kapelusz o średnicy od 1 do 5 cm, kształtu zazwyczaj regularnie okrągłego, chociaż dość często zdarzają się owocniki pozrastane z sobą o różnych formach (zdjęcie główne).
Kapelusz: najczęściej w formie rozpostartej z głębokim centralnym lejkiem (dołkiem); brzeg w czasie wilgotnej pogody w zasadzie całkowicie rozpostarty , wyschnięte zazwyczaj maja je podwinięte (fot. 18-19); w zależności od wieku, brzeg może być bardziej równy lub też postrzępiony co widać na zdjęciach zamieszczonych w galerii (fot. 15-17); barwa cynamonowa z intensywnym połyskiem u owocników suchych i młodych, cynamonowobrązowa lub brązowa u owocników namokniętych i zdecydowanie z mniejszym połyskiem; powierzchnia zazwyczaj delikatnie strefowna; brzeg znacznie jaśniejszy, żółty a nawet prawie biały u owocników jeszcze młodych i w średnim wieku, u starszych zabarwienie bardziej jednolite
Pory: od okrągłych do kanciastych, 2-3 na mm; barwy zazwyczaj od jasno do ciemno brązowej lub też cynamonowobrązowej, uszkodzone lub uciśnięte nie zmieniają barwy.
Rurki: do 3 mm długości
Trzon: barwy zbliżonej kolorystycznie do reszty owocnika, dość cienki, sztywny, praktycznie równy na całej długości, delikatnie owłosiony (aksamitny).
Miąższ; w odcieniach brązu, cienki i twardy, pod wpływem roztworu KOH natychmiast czarnieje.
Cechy mikroskopowe
Wysyp jasnobrązowy.
Zarodniki 10/06 x 4.5-7 µm, gładkie, eliptyczne.
Występowanie
Jak do tej pory chyba jeszcze dokładnie nie zbadano czy jest to grzyb mikoryzowy, czy też saprofit. Prawdopodobnie jednak jest on grzybem mikoryzowym, przynajmniej tak podają niektóre źródła. Występuje w każdym bądź razie tylko pod drzewami liściastymi. Wyrasta bezpośrednio na ziemi. Na terenie Puszczy Knyszyńskiej najwięcej jego stanowisk znajduje sie pod starymi dębami. Z moich obserwacji wynika, że woli miejsca o bardzo cienkiej warstwie ściółki a nawet jej zupełnie pozbawionej. Najczęściej zasiedla z lekka wyjeżdzone drogi leśne, ich pobocza lub też wydeptane ścieżki.
Rzadko spotykałem osobniki pojedyńcze. Najczęściej rośnie w grupkach po kilka sztuk, ale znam też miejsca gdzie ich liczebność dochodzi do kilkudziesięciu owocników. Egzemplarze rosnące blisko siebie, bardzo często mają pozrastane trzony jak i kapelusze.
Gatunek stułki (Coltricia) uważany za rzadki.
W przeciwieństwie do bardzo pospolitej, stułki piaskowej (trwałej), która potrafi zasiedlać lasy bardzo młode (szczególnie iglaste), ten gatunek upodobał sobie lasy liściaste i bardziej wiekowe. Jeszcze nie spotkałem jej w młodych zalesieniach, wobec tego, mogę pokusić się o stwierdzenie, że jej byt jest uzależniony od istnienia starszych drzewostanów liściastych.
W Puszczy Knyszyńskiej, występuje na niektórych stanowiskach jeszcze bardzo licznie, niestety, takich miejsc jest już coraz mniej. Najwięcej jej stanowisk zlokalizowałem w starych lasach, położonych przy trasie Supraśl - Krynki, w okolicach Czołnowa (około 5 km od Supraśla). W zasadzie są to lasy mieszane ale ten gatunek występuje zawsze w pobliżu starszych okazów drzew liściastych, takich jak na przykład dąb.
Gatunki podobne
Gatunkami podobnymi do niej są stułka trwała (Coltricia perennis) oraz Coltricia confluens.Wartość
Niejadalna.Uwagi
Uzasadnienie oznaczenia taksonomicznego: Coltricia cinnamomea vs Coltricia confluens
Rodzaj Coltricia (stułka) obejmuje gatunki o bardzo zbliżonych i często nakładających się cechach morfologicznych oraz mikroskopowych. Choć parametry zarodników obu tych taksonów wykazują niemal identyczny zakres wymiarowy, prezentowana kolekcja została zaklasyfikowana jako Coltricia cinnamomea (stułka cynamonowa) na podstawie analizy mikroanatomicznej skórki kapelusza (pileipellis) oraz tramy.
Kluczowe argumenty diagnostyczne przemawiające za tym oznaczeniem obejmują:
- Architektura systemu strzępkowego (Układ równoległy): W badanych próbach głębsza warstwa skórki oraz trama wykazują wybitnie regularny, równoległy (parallel) układ strzępek. Strzępki biegną ściśle obok siebie w długich, prostych i uporządkowanych wiązkach. U gatunku podobnego – Coltricia confluens (stułka pozrastana) – tkanka ta ma strukturę chaotycznie splątaną (intricata), gdzie strzępki falują i przeplatają się w wielu kierunkach z powodu masowego zrastania się owocników.
- Charakter wzrostu i zrastania: Cecha, która może budzić kontrowersje! - jednak zaobserwowane zrastanie się owocników u C. cinnamomea ma charakter wyłącznie mechaniczny (przypadkowy) w gęstym skupisku. Nie jest to zjawisko systemowe, wynikające z natury gatunku, jak w przypadku C. confluens.
- Morfologia rozgałęzień (Brak struktur typu „T”): W strukturze strzępkowej zaobserwowano wyłącznie naturalne, dychotomiczne rozgałęzienia wzrostowe w kształcie litery „Y”. Całkowicie stwierdzono brak bocznych rozgałęzień pod kątem prostym (tzw. T-branched hyphae). Według współczesnej literatury monograficznej, obecność strzępek typu „T” w skórce kapelusza jest kluczową i bezwzględną cechą diagnostyczną dla Coltricia confluens.
- Cechy elementów szczytowych (Końcówki strzępek): Końcowe komórki strzępek na powierzchni kapelusza są proste, delikatnie maczugowato poszerzone i niemal hialinowe (przezroczyste). Nie odnotowano końcówek pofalowanych, zniekształconych ani rozwidlonych na samym wierzchołku, co jest stałą cechą niesfornej struktury pileipellis u C. confluens.
- Charakterystyka septowania: Przegrody (septy) w strefie wierzchołkowej są rozmieszczone rzadko, tworząc długie, cylindryczne komórki, co jest typowe dla aktywnego i ukierunkowanego przyrostu C. cinnamomea. Gęstsze septowanie pojawia się dopiero w głębszych, strukturalnych warstwach miąższu. U C. confluens gęste i nieregularne septowanie występuje w każdej warstwie owocnika.
- Statystyka zarodników: Choć wymiary pojedynczych zarodników mieszczą się w granicach obu gatunków, uzyskane wartości średnie (Me = 7.4 × 5 µm, przy Qe = 1.5) idealnie wpisują się v podręcznikowe optimum dla Coltricia cinnamomea.
Podsumowanie: Kombinacja idealnie uporządkowanego układu strzępkowego (w skali makro generującego charakterystyczny, jedwabisty połysk kapelusza) oraz całkowity brak rozgałęzień typu „T” jednoznacznie wykluczają Coltricia confluens i potwierdzają poprawność oznaczenia okazu jako Coltricia cinnamomea.
Biometria zarodników (Kolekcja badana)
Poniższa tabela przedstawia surowe pomiary mikroskopowe zarodników (N=8) wraz ze statystyką opisową, stanowiące integralną część dokumentacji tej kolekcji.
| Nr zarodnika | Długość (µm) | Szerokość (µm) |
|---|---|---|
| 1 | 8.06 | 4.59 |
| 2 | 7.45 | 4.49 |
| 3 | 8.10 | 5.65 |
| 4 | 6.76 | 5.25 |
| 5 | 7.28 | 4.69 |
| 6 | 6.78 | 5.04 |
| 7 | 7.05 | 5.44 |
| 8 | 7.97 | 4.71 |
| Zakres / Średnia | 6.8–8.1 µm (Me = 7.4 µm) |
4.6–5.4 (5.7) µm (Me = 5.0 µm) |
| Współczynnik Q | Q = 1.3–1.7 (1.8) | Qe = 1.5 | |
Ekologia i charakterystyka stanowiska
W celu uzupełnienia dokumentacji kolekcji, podczas weryfikacji gatunku Coltricia cinnamomea należy uwzględnić kluczowy kontekst ekologiczny stanowiska:
- Charakter leśny (Wskaźnik naturalności): W przeciwieństwie do gatunków pokrewnych, C. cinnamomea wykazuje silne przywiązanie do dojrzałych ekosystemów leśnych. Preferuje świetliste lasy liściaste i mieszane o charakterze pierwotnym lub naturalnym (np. puszczańskim, rezerwatowym), unikając młodych lasów gospodarczych czy monokultur.
- Siedlisko i mikrosiedlisko: Grzyb mikoryzowy, związany najczęściej ze starymi drzewostanami dębowymi, bukowymi lub brzozowymi. Owocniki wyrastają bezpośrednio na ziemi piaszczysto-gliniastej lub próchnicznej, bardzo często kolonizując brzegi starych, udeptanych ścieżek leśnych lub pobocza rzadko używanych dróg wewnątrz lasu.
- Porównanie z Coltricia confluens: Choć oba taksony są rzadkie, C. confluens wykazuje znacznie mniejszy konserwatyzm siedliskowy – bywa notowana w młodych nasadzeniach, parkach miejskich oraz na glebach silnie przekształconych antropogenicznie. Na tym tle C. cinnamomea jest znacznie wyraźniejszym wskaźnikiem lasów o wysokich walorach przyrodniczych.
Galeria zdjęć
Lokalizacja: Puszcza Knyszyńska. Stanowisko bardzo mocne, około 50-60 sztuk. Większość owocników wyrastała na z lekka wyjeżdżonych, koleinach drogi leśnej lub w ich pobliżu, w sąsiedztwie rozłożystego dąbu w średnim wieku. Owocniki mocno przemoczone.
Stanowisko zgłoszone do Krajowego Rejestru GREJ - ID: 196370.
Stanowisko ujęte w pracy zespołowej:
Grzyby Puszczy Knyszyńskiej - Anna Kujawa, Błażej Gierczyk, Mirosław Gryc, Marek Wołkowycki - 2019 rok.
Lokalizacja: Pas przeciwpożarowy w lesie ze znaczną przewagą liściastych. Stanowisko bardzo mocne. Kilkadziesiąt owocników rozsianych na znacznej powierzchni.
Stanowisko ujęte w pracy zespołowej:
Grzyby Puszczy Knyszyńskiej - Anna Kujawa, Błażej Gierczyk, Mirosław Gryc, Marek Wołkowycki - 2019 rok.
Lokalizacja: Puszcza Knyszyńska, około 3 km od Supraśla w kierunku Krynek.
Substrat: Grupka owocników w dobrze nasłonecznionym miejscu, na poboczu drogi, w lesie liściastym (grab, dąb) z bardzo małym udziałem iglastych (świerk).
Stanowisko ujęte w pracy zespołowej:
Grzyby Puszczy Knyszyńskiej - Anna Kujawa, Błażej Gierczyk, Mirosław Gryc, Marek Wołkowycki - 2019 rok.
