Thelephora stuposa (Link) Kõljalg, I. Saar & Svant. 2024
syn. Tomentella stuposa
kutnerka podlaska
Najważniejsze cechy diagnostyczne badanego okazu
- brak ryzomorfów i cystyd,
- monomityczny system strzępkowy,
- grubościenne strzępki dolnego subikulum osiągające około 8–12 µm, z rzadkimi septami bez sprzążek,
- sprzążki na większości sept,
- brak inkrustacji strzępek,
- krótkokomórkowe, miejscami silnie rozdęte subhymenium,
- podstawki ze sprzążką u podstawy,
- regularnie kulistawe zarodniki o średniej 9,3 × 8,7 µm,
- pojedyncze, stożkowate kolce osiągające około 2 µm.
Opis cech oparty na: Koljalg, U. 1996. Tomentella (Basidiomycota) and related genera in temperate Eurasia. Synopsis Fungorum. 9:1-213
Cechy makroskopijne (Morfologia owocnika)
Typ owocnika: Rozpostarty (resupinatowy), ściśle przylegający do podłoża (adherentny).
Struktura: Pajęczynowata (arachnoidalna) lub pleśniowata (mucedinoidalna), o charakterze ciągłym.
Hymenofor (powierzchnia zarodnikonośna): Gładki. Po wysuszeniu przyjmuje barwę orzechową / jasnobrunatną (w skali Munsella: zbliżoną do odcieni Hazel – 5.0YR 4-5/2, 7.5YR 4-5/2 lub 5/4). Jest jednobarwny z subikulum.
Brzeg owocnika: Zazwyczaj nieokreślony, rozmywający się, sterylny.
Sznury grzybniowe (ryzomorfy): Brak.
Cechy mikroskopijne (Mikrostruktura w 3% KOH)
Strzępki subikulum (podkładki): Posiadają sprzążki (choć w subikulum prawie zawsze można znaleźć również pojedyncze strzępki z prostymi przegrodami). Mają średnicę 3–6 µm, są grubościenne, bez inkluzji/inkrustacji, o zabarwieniu od jasnobrązowego do ciemnobrązowego w 3% KOH.
Strzępki subhymenium: Posiadają sprzążki, średnica 4–7 µm, cienkościenne, bezbarwne (hialinowe) do jasnobrązowych w 3% KOH. Charakterystyczną cechą pod wpływem KOH (wodorotlenku potasu) może być silne pęcznienie ścianek komórkowych strzępek subhymenialnych i subikularnych.
Cystydy: Brak.
Podstawki (basidia): Długość 40–60 µm i szerokość 9–12 µm. Młode podstawki bywają przysadziste, z zaokrąglonymi wierzchołkami. W przeciwieństwie do niektórych pokrewnych gatunków, podstawki T. stuposa nie zmieniają barwy na zielonkawą ani niebieszczejącą w 3% KOH.
Zarodniki (basidiospory): Kuliste, półkuliste do lekko płatowatych, pokryte wyraźnymi kolcami (ekstremalnie ornamentowane).
Tabela porównawcza cech badanego okazu z cechami Tomentella stuposa (= Thelephora stuposa) według literatury.
| Cecha | Tomentella stuposa (badany okaz) | Tomentella stuposa / Thelephora stuposa (literatura) | Status zgodności |
|---|---|---|---|
| Typ owocnika | Resupinatowy, wyraźnie filcowaty, zwarty; powierzchnia o strukturze tomentelloidalnej, miejscami przypominającej delikatną pleśń. | Owocniki resupinatowe, przylegające, mucedinoidalne do filcowatych; hymenofor gładki do nieznacznie ziarnistego. [1, 3, 4] | ZGODNE |
| Barwa hymenoforu | Bliżej nieokreślony odcień brązu. | Brązowa do ciemnobrązowej, miejscami purpurowobrązowa lub orzechowobrązowa. [3, 4] | ZGODNE |
| Ryzomorfy | Nie stwierdzono. | Ryzomorfów brak. [3, 4] | ZGODNE |
| Cystydy | Nie stwierdzono. | Cystyd brak. [4] | ZGODNE |
| Strzępki - subiculum | monomityczne, ze strzępkami o bardzo zróżnicowanej średnicy; w dolnej części występują nieliczne, grubościenne elementy o średnicy około 8–12 µm. Wyżej dominują jaśniejsze, regularne strzępki około 4 µm średnicy, które w kierunku subhymenium stopniowo zwiększają średnicę do około 8 µm. Sprzążki obecne, lecz w najgrubszych elementach dolnej części subiculum występują mniej regularnie; obserwowano również pojedyncze septa bez sprzążek.. | System monomityczny. [1, 2]. Strzępki subikularne grubościenne, brązowawe, ze sprzążkami, jednocześnie opisywane sąpojedyncze septa proste bez sprzążek. [3, 4] 7–11(13) µm szerokości. | ZGODNE |
| Ściany strzępek subikularnych | Wyraźnie grubsze w dolnej części subikulum. | Strzępki subikularne cienko- do grubościennych, przy czym grubościenne elementy są charakterystyczne dla gatunku. [3, 4] | ZGODNE |
| Inkrustacja strzępek | Nie stwierdzono. | Strzępki subikularne nieinkrustowane. [3, 4] | ZGODNE |
| Budowa subhymenium | Krótkokomórkowe; miejscami silnie rozdęte. Zmierzone komórki osiągają około 11–18 µm długości i do około 12 µm szerokości. | Strzępki subhymenialne ze sprzążkami, 4–6 µm [5] lub 5–7 µm, miejscami do około 10 µm; opisywane są również elementy krótkie i rozdęte. [3, 4, 5] | ZGODNE |
| Sprzążki w subhymenium | Obecne. | Strzępki subhymenialne ze sprzążkami. [3, 5] | ZGODNE |
| Reakcja w KOH | Brak gwałtownej reakcji barwnej. W części struktur hymenialnych i subhymenialnych widoczne jest pęcznienie. | Szczególnie charakterystyczne jest silne pęcznienie ścian komórkowych w KOH. Strzępki nie wykazują silnej cyjanescentności. [4, 5] | ZGODNE |
| Kształt podstawek | Cylindryczne, lekko zwężone w części środkowej; niektóre nieznacznie maczugowate. | Podstawki cylindryczne do urnowatych, niekiedy siniejące; w innych opracowaniach klawikowate i powyginane. [3, 4, 5] | ZGODNE |
| Wymiary podstawek | Seria mierzonych: 55–78 × około 6 µm w części środkowej, do około 10 µm w części szczytowej. | 38–60(65) µm długości, 7–10(12) µm szerokości w części szczytowej [4]; 60–70(–75) × 10–11 µm [5]. | ZGODNE |
| Sprzążka u podstawy podstawki | Obecna przy podstawkach powstających bezpośrednio z końca strzępki, przy wyrastających przy rozgałęzieniu strzępki, nie zawsze widoczna. | Podstawki ze sprzążką u podstawy. [4, 5] | ZGODNE |
| Kształt zarodników | Globosowe do subglobosowych, regularne; Q = 1–1,1. | Globosowe, subglobosowe do globosowych. [4, 5] | ZGODNE |
| Wymiary zarodników |
N = 14: (8,3) 8,4–10,2 (10,4) × (7,5) 7,8–9,3 (9,7) µm Me = 9,3 × 8,7 µm Q = 1–1,1 Qe = 1,1 |
Około 8–9 µm średnicy [5]; w innych opracowaniach około 8–10(11) µm. [4] | ZGODNE |
| Ornamentacja zarodników | Kolce pojedyncze, nie rozgałęzione, do około 2 µm długości, sporadycznie do 2,6 µm. | zarodniki echinulate; kolce około 1,5–2 µm, w historycznych ujęciach kompleksu T. stuposa podawane m.in. jako 1,2–1,7 µm dla T. ruttneri oraz 1,4–1,8 µm dla T. bresadolae [3], do około 3 µm długości. [4] | ZGODNE |
| Barwa zarodników | Brązowawe; w KOH ciemnieją, przyjmując delikatny brudnozielonkawy odcień. | Jasnobrązowe do ciemnobrązowych w wodzie i KOH. [4, 5] | ZGODNE |
Porównanie z najbliższymi morfologicznie taksonami
| Takson | Cechy odróżniające od badanego okazu | Wniosek |
|---|---|---|
| Tomentella alpina | Zarodniki przeciętnie mniejsze, częściowo elipsoidalne/subglobose; kolce krótsze. Badany okaz ma bardziej regularnie kuliste zarodniki o średniej 9,3 × 8,7 µm i kolce do około 2 µm. | Mało prawdopodobna |
| Tomentella lapida | Zbliżony zakres wymiarów zarodników, ale typowe są inkrustowane strzępki subikularne. U badanego okazu inkrustacji nie stwierdzono. | Mało prawdopodobna |
| Tomentella bresadolae | Współczesny klucz oddziela ten takson od T. stuposa przede wszystkim większymi zarodnikami, średnio około 10–13 µm. Badany okaz ma średnią 9,3 × 8,7 µm. | Nie pasuje wielkość zarodników |
| Tomentella testaceogilva | Typowe są ryzomorfy oraz jasny do różowawo-płowego hymenoforu; badany okaz ryzomorfów nie posiada. | Wykluczana przez kombinację cech |
| Tomentella fungicola | Podobne wymiary zarodników i podstawek, ale charakterystyczne są dobrze rozwinięte dimityczne ryzomorfy. U badanego okazu ich brak. | Mało prawdopodobna |
| Tomentella stuposa s.str. | Regularne, kulistawe zarodniki 8–10 µm; w kluczu dla kompleksu T. stuposa s.l. podawane są kolce do 3 µm. Badany okaz mieści się w zakresie T. stuposa s.str. pod względem wielkości zarodników, brak inkrustacji, brak ryzomorfów, grubościenne strzępki subikularne, rozdęte elementy subhymenium, brak cystyd. | Najlepsza zgodność |
Wniosek
Badany okaz wykazuje bardzo wysoką zgodność z morfologicznym obrazem Tomentella stuposa. Szczególnie istotna jest nie pojedyncza cecha, lecz współwystępowanie: braku ryzomorfów i cystyd, grubościennych strzępek dolnego subikulum z rzadkimi septami prostymi, obecności sprzążek, braku inkrustacji, krótkokomórkowego i miejscami rozdętego subhymenium, sprzążkowanych podstawek oraz regularnie kulistawych zarodników o średniej 9,3 × 8,7 µm i kolcach do około 2 µm.
Współczesny europejski klucz rozdziela kompleks Tomentella stuposa s.l. według wielkości zarodników: formy o zarodnikach 8–10 µm odpowiadają T. stuposa s.str., natomiast okazy o zarodnikach 10–13 µm są obecnie odnoszone do T. bresadolae. Badany okaz, ze średnią 9,3 × 8,7 µm, mieści się w zakresie T. stuposa s.str.
Z tego względu oznaczenie Tomentella stuposa jest dobrze uzasadnione morfologicznie.
Literatura
- Larsen, M.J. (1974). A contribution to the taxonomy of the genus Tomentella. Mycologia Memoire 4: 1–145. (w pracy Larsena gatunek ten znajduje się pod nazwą: Tomentella ruttneri Litsch).
- Kõljalg, U. (1996). Tomentella (Basidiomycota) and related genera in Temperate Eurasia. Synopsis Fungorum 9: 1–213.
- Peintner, U. & Dämmrich, W. (2012). Tomentella alpina and other tomentelloid taxa fruiting in a glacier valley. Mycological Progress 11: 109–119.
- Yorou, N.S. et al. (2010). Non-rhizomorphic resupinate Thelephorales (Agaricomycetes, Basidiomycota) from Italy.
- Melo, I., Salcedo, I. & Tellería, M.T. (2002). Contribution to the knowledge of tomentelloid fungi.
- Kõljalg, U., Saar, I. & Svantesson (2024). Europejskie opracowanie/klucz rodzaju Tomentella i pokrewnych taksonów.
Galeria zdjęć
Lokalizacja: Ogrodniczki, 1.5 km E.
Siedlisko: Las sosnowy.
Substrat: Martwy pień młodej sosny (Pinus sylvestris), leżący na ziemi, dolna strona, owocnik rozpostarty na odstającej korze oraz drewnie.
